تفکر سیستمی و تغییرات اجتماعی

کتاب «تفکر سیستمی برای تغییر اجتماعی» نوشته‌ی دیوید پیتر استرو، حاصل سال‌ها تجربه‌ی نویسنده در بخش‌های غیرانتفاعی، آموزشی و همچنین شهرداری‌ها است. این اثر تفکر سیستمی را با تمرکز بر مسائل پچیده‌ی اجتماعی مطرح می‌کند، برخلاف رویکردهای رایج که بر سودآوری تجاری تأکید دارند. ایده‌ی محوری کتاب این است که مدیران، رهبران سازمان‌های غیرانتفاعی و سیاست‌گذاران، با نیت خیرخواهانه به دنبال حل مسائل اجتماعی‌اند، اما راه‌حل‌هایشان اغلب به هدف نمی‌رسند و گاه دقیقا همان مسئله‌ای را که می‌خواهند حل کنند، تشدید می‌کنند. نویسنده برای توضیح این پدیده از استعاره‌ی کوه یخ بهره می‌گیرد: آنچه ما معمولا می‌بینیم، یعنی رویدادها و الگوهای قابل‌مشاهده، تنها نوک کوه یخ است؛ زیر سطح آب، ساختارهای سیستمی و مدل‌های ذهنی پنهانی قرار دارند که آن‌ها هستند که رفتار قابل‌مشاهده‌ی سیستم را واقعا هدایت می‌کنند. تا زمانی که این لایه‌های زیرین شناسایی و بازتعریف نشوند، هر مداخله‌ای، هرچند با نیت خیرخواهانه، محکوم به شکست یا حتی بدترشدن وضعیت است. او در توضیح این استعاره می‌نویسد که رویدادهای مقطعی و اخبار روزمره ما را وامی‌دارند واکنشی عمل کنیم، در حالی که الگوهای رفتاری تکرارشونده در طول زمان، امکان پیش‌بینی را فراهم می‌کنند و ساختارهای پنهان‌ سیستمی، امکان طراحی مداخلات واقعا اثرگذار و پایدار را ایجاد می‌کند. کتاب برای شناخت این ساختارهای زیرین، مجموعه‌ای از «کهن‌الگوهای سیستمی» را معرفی می‌کند؛ الگوهای تکرارشونده‌ای مانند «راه‌حل‌های واکنشی که نتیجه‌ی معکوس می‌دهند»، «انتقال بار مسئولیت»، «محدودیت‌های رشد»، و «موفقیت برای موفق‌ها»، که به خواننده‌ی غیرمتخصص کمک می‌کنند بدون نیاز به تخصص فنی در شناخت سیستم‌ها، الگوهای مشابه را در کار خودشان تشخیص دهند. این مباحث، در مجموع تفکر سیستمی خواننده را تقویت می‌کنند و به کارگیری آن در مسائل اجتماعی را عملا و مستقیما به وی نشان می‌دهند. کتاب با مثال‌های واقعی از حوزه‌هایی چون بی‌خانمانی، بهداشت عمومی، آموزش، توسعه‌ی اقتصاد روستایی، بازگشت زندانیان آزادشده به جامعه و حل تعارضات هویتی، به کارگیری عملی این اصول را نشان می‌دهد. این کتاب برای مدیران سازمان‌های غیرانتفاعی، سیاست‌گذاران بخش عمومی، مدیران مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، و هر کنش‌گر اجتماعی نوشته شده که به‌دنبال ابزاری عملی و قابل فهم برای به‌کارگیری تفکر سیستمی در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی راهبردی است.