دین های ایران باستان

کتاب «دین‌های ایران باستان» نوشته‌ی ریچارد فولتس، به بررسی ادیان مختلف و متکثری که در ایران باستان وجود داشته‌اند می‌پردازد. کتاب در پنج بخش و به ترتیب زمانی پیش می‌رود. به همین دلیل، کتاب مباحث گسترده‌ای را شامل می‌شود: خاستگاه دین ایرانی، آیین مهر، جست‌وجوی زرتشت تاریخی، اهورامزدا و رقیبانش. همچنین فصلی جداگانه در این بخش هست، درباره الهه‌های ایرانی، که منیا سعدی‌نژاد نوشته است. کتاب همچنین به ادیانی می‌پردازد که از بیرون وارد ایران شدند و در آن ریشه دواندند؛ من جمله یهودیت، بودیسم، مسیحیت و آیین مندایی، که سنتی گنوسی است که پیروانش هنوز در ایران و عراق زندگی می‌کنند. در فصولی، بحث کتاب حول چالش‌هایی می‌گردد که زرتشتیت در دوران ساسانی را با چالش‌هایی جدی مواجه کردند، من جمله آیین مانی، جنبش مزدک و سرانجام ورود اسلام به سرزمین ایران. ادامه‌ی کتاب به دوران اسلامی اختصاص یافته است، شامل تصوف ایرانی، تشیع، سرنوشت زرتشتیان پس از اسلام، و دو فرقه کردی ایزدی و یارسان (یا اهل حق). هدف کتاب در تمامی این مباحث پژوهش، بررسی و تحلیل تاریخی است. به بیان دیگر، نویسنده کمتر وارد بحث الهیاتی عمیق درباره هر دین می‌شود، به ‌جز سنت‌های کم‌شناخته‌تر، و بیشتر بر بستر اجتماعی و رویدادهای تاریخی در هر دوره یا در هر دین تمرکز دارد. بدین معنا، همانگونه که گمان می‌رود، نویسنده درگیر این پرسش نمی‌شود که کدام دین بهتر از دیگری بوده است. کتاب، تا جای ممکن، به بررسی بی‌طرفانه و نامغرضانه‌‌ی ادیان در ایران باستان تا سده‌های اخیر می‌پردازد. با این حال، آنچه این کتاب را از بسیاری تک‌نگاری‌های مشابه متمایز می‌کند، گستره‌ی مباحث آن است: تلاش برای روایت یک‌جای تاریخ دینی سرزمینی که هم زادگاه یکی از کهن‌ترین ادیان جهان بوده و هم میزبان اقلیت‌های دینی متنوعی که کمتر به آن‌ها پرداخته می‌شود. در مجموع، اثر حاضر برای کسی که به‌ دنبال یک نمای کلی و قابل ‌اعتماد از کثرت دینی ایران است، اثری جامع و ارزشمند به شمار می‌آید.